ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΟ ΑΠΟΤΥΠΩΜΑ
01/02/2016
0

Ορισμός καταναλωτικού αποτυπώματος

 

Ένας τρόπος για να μετρήσουμε τις επιδράσεις της ανθρώπινης δραστηριότητας πάνω στη γη είναι το “οικολογικό αποτύπωμα”. Με τον όρο αυτό, εννοούμε όλες τις περιπτώσεις που προκαλεί ένα συγκεκριμένο τρόφιμο ή μια ομάδα τροφίμων κατά την παραγωγή, την επεξεργασία-τυποποίηση-μεταφορά, κατανάλωση και διάθεσή του στο φυσικό περιβάλλον.

Συνεπώς αποτελεί ένα μέτρο της “ζήτησης” (κατανάλωσης) φυσικών πόρων από μια κοινωνία για την κάλυψη των αναγκών της, συγκρίνοντας την με τη συνολική δυνατότητα της γης να παράγει και να αναπαράγει αυτούς τους πόρους.

Το “οικολογικό αποτύπωμα” εκτιμάει τους φυσικούς πόρους που απαιτούνται για να υποστηριχθούν οι υλικές ανάγκες ενός ατόμου ή ενός πληθυσμού σύμφωνα με τον τρόπο ζωής, τις συνήθειες και την τεχνολογία που χρησιμοποιείται.

Για να είναι εύκολα μετρήσιμο και κατανοητό, το “οικολογικό αποτύπωμα” βασίζεται σε ένα μοντέλο που “μετατρέπει” τις διάφορες καταναλωτικές ανάγκες σε έκταση παραγωγικής γης, όπως γεωργική γη, δάσος (για ξύλο αλλά και για τη δέσμευση του διοξειδίου του άνθρακα), βοσκοτόπια, διαβρωμένη ή δομημένη γη, που απαιτούνται για να μπορούν να καλυφθούν αυτές οι ανάγκες.

Αν διαιρέσουμε τη διαθέσιμη επιφάνεια του πλανήτη δια του σημερινού παγκόσμιου πληθυσμού, υπολογίζεται ότι στον καθένα μας “αντιστοιχούν” περίπου 2 εκτάρια από τον πλανήτη, από τα οποία μόνο το 1.7 είναι διαθέσιμο για ανθρώπινη χρήση. Λαμβάνοντας υπόψη τις δημογραφικές αλλαγές (αύξηση πληθυσμού με σταθερή όμως την επιφάνεια του πλανήτη Γη), σε 50 χρόνια η κατά κεφαλή “διαθέσιμη” επιφάνεια εδάφους δεν θα ξεπερνάει το έναεκτάριο.

Το μέγεθος του “οικολογικού αποτυπώματος” διαφέρει από χώρα σε χώρα και εξαρτάται από τον τρόπο ζωής και κατανάλωσης. Το οικολογικό αποτύπωμα ενός μέσου Ευρωπαίου καλύπτει 4.97 εκτάρια. Αν όλοι οι κάτοικοι του πλανήτη ζούσαν και κατανάλωναν όπως οι Ευρωπαίοι θα χρειαζόμασταν περίπου τρεις πλανήτες.

Συμπερασματικά, ο τρόπος που επιλέγουμε τι θα καταναλώσουμε, τι και πώς θα το παράγουμε, πώς θα διαχειριστούμε τα απόβλητα των τροφίμων, έχει σημαντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον και αυτό πρέπει να το λάβουμε σοβαρά υπ’όψιν. Ενδεικτικό αυτού, είναι το γεγονός πως η γεωργία, η κτηνοτροφία και η αλιεία, αθροιστικά, είναι οι ανθρώπινες δραστηριότητες που ευθύνονται σε μεγαλύτερο βαθμό για την κατανάλωση των φυσικών πόρων του πλανήτη.

 

Οι σοβαρότερες προκλήσεις που καλείται να αντιμετωπίσει ο άνθρωπος, σχετικά με την διατροφή και την επισιτιστική ασφάλεια.

Ο παγκόσμιος πληθυσμός αναμένεται να αυξηθεί από 7 περίπου δισεκατομμύρια ανθρώπους, που υπολογίζεται ότι είναι σήμερα, σε πάνω από 9 δισεκατομμύρια μέχρι το 2050. Αυτό θα έχει ως αποτέλεσμα την αύξηση της ζήτησης τροφίμων κατά 70% παγκοσμίως, ενώ το ποσοστό αυτό θα ανέλθει σε 100% στις αναπτυσσόμενες χώρες. Όμως, οι σημαντικότεροι πόροι, τα αποθέματα νερού και η διαθέσιμη γη, είναι πεπερασμένοι και μάλιστα υπό πίεση. Γι’αυτό, οι μη βιώσιμες γεωργικές πρακτικές, η κλιματική αλλαγή, η αυξανόμενη ζήτηση ζωτικής σημασίας φυσικών πόρων, όπως γης και νερού, από άλλες κοινωνικοοικονομικές δραστηριότητες και οι δημογραφικές πιέσεις θέτουν εν αμφιβόλω την ικανότητα της γης να παράγει τα τρόφιμα που χρειάζεται ο άνθρωπος, αλλά και των οικοσυστημάτων να παρέχουν τα πολύτιμα αγαθά και τις υπηρεσίες τους στο περιβάλλον και στον άνθρωπο. Άρα η αύξηση της παραγωγής, μέσω της αύξησης της παραγωγικότητας, και η προστασία του περιβάλλοντος θα πρέπει κατ’ ανάγκη να συμβαδίζουν από δω και στο εξής, αν θέλουμε να ανταποκριθούμε αποτελεσματικά στις προκλήσεις που επιτακτικά τίθενται.

 

Η σημασία και ο ρόλος του “οικολογικού αποτυπώματος “

Ο υπολογισμός του οικολογικού αποτυπώματος της διατροφής προϋποθέτει μια ολιστική προσέγγιση στη μελέτη των συστημάτων διατροφής και του κύκλου ζωής των τροφίμων, από το χωράφι στο πιάτο. Ακριβείς υπολογισμοί και εκτιμήσεις είναι δυνατόν να γίνουν, χάρις στα δεδομένα που συλλέγουν και παρέχουν αξιόπιστοι διεθνείς οργανισμοί. Το οικολογικό αποτύπωμα, ο βαθμός δηλαδή κατανάλωσης των πόρων της γης από μια δραστηριότητα, είναι ένα πολύ χρήσιμο εργαλείο. Μπορεί να έχει απήχηση στον κόσμο, γιατί γίνεται αντιληπτό και βασίζεται σε στοιχεία, να αποτελέσει τροφή για σκέψη και συζήτηση, να προκαλέσει ερωτηματικά και προβληματισμό για τον τρόπο ζωής μας.

 

Καταναλωτής και οικολογικό αποτύπωμα

Η έννοια του οικολογικού αποτυπώματος είναι η πιο σημαντική σύλληψη στον χώρο της οικολογίας σήμερα με απεριόριστες δυνατότητες από παιδαγωγική και πρακτική άποψη.

Συνεπώς ως υπεύθυνοι καταναλωτές, χρειάζεται να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε τους φυσικούς πόρους και, ακόμα περισσότερο, τον τρόπο με τον οποίο τους χρησιμοποιούμε.

Η καταναλωτική μας συμπεριφόρα δεν πρέπει να καθορίζεται από τις τεχνιτές ανάγκες αλλά θα πρέπει να εναρμονίζεται με τις ηθικές αξίες που μας διακατέχουν, με την παιδεία μας και την προσωπικότητά μας. Η καταναλωτική μας συμπεριφορά θα πρέπει να είναι μια στάση και μια έκφραση ζωής.

Τέλος, είναι σημαντικό να υιοθετήσουμε υγιεινή διατροφή όπως βιολογικά προϊόντα και να αγοράζουμε προϊόντα δίκαιου και αλληλέγγυου εμπορίου.

 

[1] FAO Statistical Yearbook 2013 – word food and agriculture

[2] FAO, (2011) The state of the world’s land and water resources for food and agriculture (SOLAW) – Managing systems at risk

[3] Living Planet Report, 2016